Wie vandaag over de Markt loopt, ziet een stad die er altijd geweest lijkt te zijn. Toch is dat niet zo. Er is een moment in de geschiedenis waarop Roosendaal nog geen naam had, geen kerk, geen markt en geen straten. Wat er lag was laaggelegen, vochtig land tussen beken en veen, met hier en daar een iets hoger stukje zandgrond waar je droog kon bouwen. Precies op die hogere plekken begon het.
Die hogere plekken heetten donken. Langdonk, Hulsdonk en Kalsdonk zijn namen die veel Roosendalers nu kennen als wijk of straat, maar oorspronkelijk waren het buurtschappen: losse groepjes boerderijen, elk met een paar families. Ze hoorden kerkelijk bij Nispen, dat toen al een kerk had en veel ouder was dan Roosendaal zelf. Alleen was de tocht naar Nispen lastig, zeker in de winter, zeker met een nat landschap tussen jou en de mis.
In 1266 vroegen de bewoners van die drie buurtschappen daarom iets praktisch: een eigen kapel. Het verzoek ging naar de abt van de abdij van Tongerlo, die het kerkelijke gezag over het gebied had. Twee jaar later, in 1268, stond de kapel er. In het document waarin de schenking van grond aan die kapel werd goedgekeurd, duikt voor het eerst de naam op waaraan de stad haar bestaan ophangt. In die tijd werd het dorp trouwens ook wel Haviksdonk genoemd, een naam die het niet heeft gehaald.
Daarmee was Roosendaal nog geen zelfstandige parochie. Dat duurde tot 1510, bijna tweeënhalve eeuw later. Maar het mechanisme was in gang gezet: een kapel trekt mensen, mensen trekken een markt, een markt trekt een weg. In 1363 wordt er al een gasthuis genoemd aan de huidige Raadhuisstraat, een plek voor zieken en reizigers. Dat is een detail dat veel zegt. Een nederzetting met een gasthuis is geen verzameling boerderijen meer, maar een plaats waar langs getrokken wordt.
De echte sprong kwam in 1451, toen de Roosendaalse Vliet bevaarbaar werd gemaakt. Roosendaal kreeg een haven en daarmee een uitgang naar de wereld. Dat was geen luxe, maar economie: in de wijde omgeving werd turf gewonnen, en turf is zwaar. Over land kreeg je het nergens, over water wel. Via de Vliet ging de turf naar Holland, Zeeland, Vlaanderen en Antwerpen. Roosendaalse schippers voeren verder dan je zou denken, tot Engeland en Frankrijk, en namen op de terugweg vaak stadsmest mee als lading voor het land.
Bestuurlijk hoorde Roosendaal bij het Land van Breda en vormde het samen met Nispen een van de schepenbanken daarin. Na de afsplitsing van het Land van Bergen op Zoom in 1290 lag het er als een Bredase enclave in Bergs gebied, wat eeuwenlang voor gerommel over grenzen en rechten zou zorgen. Het hielp niet dat Roosendaal geen stadsmuren had. Toen de Tachtigjarige Oorlog over het gebied trok, lag de plaats open voor iedereen die langskwam.
Wat je uit dit begin kunt meenemen is dit: Roosendaal is niet gesticht door een heer op een strategische heuvel, maar bij elkaar gegroeid uit een praktisch probleem. Mensen woonden te ver van de kerk, vroegen om een kapel en bleven daar vervolgens hangen. Bijna acht eeuwen later ligt de stad nog altijd op diezelfde donken, met wijken die de oude namen dragen en een waterloop die nu vooral decor is maar ooit de reden was dat hier iets kon ontstaan.
