Wie in Roosendaal woont, woont dicht bij een landsgrens. Ten zuiden van de gemeente ligt de Belgische gemeente Essen, en dat is geen abstract gegeven op een kaart maar iets waar generaties Roosendalers hun leven op hebben ingericht. Boodschappen, werk, familie, zelfs kerkdiensten: de grens liep er altijd ergens doorheen.
Historisch gezien is de grens hier zelfs ouder dan het land. Roosendaal hoorde van oudsher bij het Land van Breda en vormde samen met Nispen een van de schepenbanken daarin. Na de afsplitsing van het Land van Bergen op Zoom in 1290 lag het er als een Bredase enclave in Bergs gebied. Nispen was nog opvallender: de parochie strekte zich uit over plaatsen die nu in België liggen, zoals Kalmthout, Essen, Nieuwmoer, Achterbroek en Wildert, naast Roosendaal en Zegge aan de Nederlandse kant. De gemeenschap was dus ouder dan de scheiding.
Dat de grens niet alleen bestuurlijk was, bleek in de godsdienstige periode daarna. Toen de Sint-Janskerk in 1648 door de protestanten in gebruik werd genomen, moesten de katholieken uitwijken naar een grenskerk in Steenpaal, een buurtschap net over de grens bij Essen. Een kerkgang van een paar kilometer, maar wel over een lijn die bepaalde wat je mocht. Pas na 1672 kregen de katholieken toestemming om in Roosendaal zelf een schuurkerk te gebruiken.
In de negentiende eeuw werd de grens ineens een economische machine. Toen in 1854 de spoorlijn uit Antwerpen Roosendaal bereikte, bestond er nog geen open grens. Roosendaal werd aangewezen als kantoor voor goederen die over het spoor in- en uitgingen, en er werden vaste douane-inrichtingen gebouwd. Douanekantoren en expeditiebedrijven vestigden zich rond het grensstation. Bij het nieuwe stationscomplex van 1907 hoorde dan ook een aparte douaneloods, en in het gebouw zelf een visitatiehal. Grens betekende hier simpelweg werkgelegenheid.
Die periode is voorbij. Binnen de Europese binnengrenzen is de controle verdwenen, en met de hogesnelheidslijn die eind 2012 volledig in gebruik kwam, verloor Roosendaal ook een deel van zijn betekenis als grensstation. Wat overbleef is een stoptrein naar Antwerpen en de rol als overstappunt voor wie tussen België en Zeeland of West-Brabant reist. De douanekantoren zijn kantoren geworden, de loodsen hebben andere huurders.
Maar de grens is niet weg, hij werkt alleen anders. Roosendaal ligt langs de A17 en A58, tussen de havens van Rotterdam, Antwerpen, Terneuzen en Vlissingen, en juist daarom hebben zich hier zoveel transport- en logistieke bedrijven gevestigd. Borchwerf groeide uit tot een van de grootste bedrijventerreinen van Noord-Brabant. De goederen gaan nog steeds door, maar nu over de weg en zonder stempel.
In het dagelijks leven merk je de nabijheid vooral aan kleine dingen. Taalkundig hoort deze streek bij het Noordwest-Brabants, dat je zowel in het westen van Noord-Brabant als in Antwerpen en omgeving spreekt. Die dialectverwantschap is geen toeval: na de ontvolking in de eerste decennia van de Tachtigjarige Oorlog werd Noordwest-Brabant gerekoloniseerd door vooral mensen uit Antwerpen, waardoor de dialecten hier sterk Antwerps gekleurd raakten.
Zo werkt een grens dus: op papier een lijn, in de praktijk een gebied. Roosendaal is niet zozeer een stad aan de rand van Nederland, maar een stad midden in een gebied dat zich nooit veel aan die rand gelegen heeft laten liggen.
