Een paar dagen per jaar heet Roosendaal niet Roosendaal. Dan is het Tullepetaonestad, en dan loopt het centrum vol met mensen die zich volgens het motto van dat jaar hebben verkleed. Voor wie hier niet vandaan komt is dat een vreemde naam. Voor Roosendalers is het de normaalste zaak van de wereld.
Dat plaatsen tijdens carnaval een andere naam dragen, is in Noord-Brabant gebruikelijk. Het woord tullepetaon zelf is een verbastering: het komt van het Franse woord voor parelhoen, poule pintade, dat eerst poelepetaat werd en via klank- en letteromzetting tullepetaon. Parelhoenders hebben een kleurrijk verenkleed en kunnen behoorlijk tekeergaan, en die vergelijking is bewust. De naam raakte pas midden jaren zestig in zwang en werd vanaf 1970 officieel ingevoerd, met het motto Tu-tu-tullepetaone. Daarvoor werden Roosendalers met carnaval ook wel Roosendaolse Stoepschijters genoemd, een term waarover verschillende verhalen de ronde doen.
Het beeld van de Tullepetaon staat in het centrum, gemaakt door de in Roosendaal geboren kunstenaar Léon Vermunt. Het stamt uit 1988, stond oorspronkelijk op het Tongerloplein en verhuisde in 2008 naar de Oude Markt. Daarmee is het precies wat zo’n beeld moet zijn: een vast punt in de stad dat de rest van het jaar gewoon blijft staan.
Het feest zelf heeft een vaste vorm. Op carnavalszaterdag arriveren de Prins en zijn gevolg, de nar en de sjampetter, per trein. Vroeger was dat bij spoorwegovergang De Schuiven, later bij het station. Ze worden onthaald door de Poorterij van Tullepetaonstad, waarna de stoet naar de markt trekt en de burgemeester de sleutel van de stad overdraagt. Daarmee is het carnaval officieel begonnen, en zien de prins, de nar en de sjampetter toe op een geslaagd feest.
De aanloop is langer dan de vijf dagen zelf. Zo’n drie tot vier weken voor Aswoensdag wordt er elk weekend al gevierd, vaak met evenementen die jaarlijks terugkomen. Een van de belangrijkste is de Priense Swaree, twee weken voor carnavalszaterdag, in schouwburg De Kring, die dan De Kwakkelkooi heet. Het is een middag en avond vol cabaret en muziek, en bij aanvang zingt de hele zaal het Roosendaols Lieke, het onofficiële volkslied. Vooral de regel over wie van Roosendaal is, is dan luidkeels te horen. Omdat het aantal kaarten beperkt is, overnachtten mensen vroeger voor de schouwburg; nu gaan de kaarten via een loting die zelf een evenement is geworden.
In de dagen daarna staat het gewone leven min of meer stil. Op scholen wordt aandacht besteed aan het motto en het nieuwe carnavalslied. De grote optocht is op zaterdag, de otobusrellie op zondag, de leutmart voor kinderen op maandag en de kindermiddag op dinsdag, waarbij de prins en zijn gevolg een toneelstuk opvoeren. Roosendaalse muziek hoort erbij, en die gaat vrijwel altijd over hoe leuk het hier is.
Het einde is net zo geregeld als het begin. Op dinsdagavond klokslag twaalf verzamelen de Tullepetaonen zich op de markt. De prins geeft de sleutel terug aan de burgemeester en reikt de veren van zijn steek uit aan mensen die veel voor het carnaval hebben betekend. De laatste veer is traditioneel voor alle Tullepetaonen en wordt in het publiek gegooid, met een ui eraan gebonden, want er zal gejankt worden. Daarna leveren ook de nar en de sjampetter hun symbolen in en zijn ze weer gewoon burger. Het nieuwe motto voor volgend jaar wordt bekendgemaakt en de kroegen sluiten.
Wat Roosendaal in het carnavalslandschap onderscheidt, is dat het minder op traditie leunt dan bijvoorbeeld Bergen op Zoom en meer op vernieuwing. Het feest lijkt elk jaar groter te worden en trekt ook steeds meer mensen van buiten. Toch blijft de kern hetzelfde: een stad die zichzelf een paar dagen een andere naam geeft, en daar vervolgens volledig in meegaat.
