Een dal vol rozen. Zo klinkt de naam van de stad en zo staat hij ook op de meeste souvenirs. Het is een mooi beeld, maar wie in de oude documenten duikt, komt er snel achter dat het verhaal minder vanzelfsprekend is dan de naam suggereert. Roosendaal ligt namelijk niet in een dal, en van wilde rozenvelden is in de middeleeuwse bronnen nergens sprake.

De oudste vermelding staat in een document uit 1268, waarin de Heer van Breda zijn goedkeuring gaf aan een schenking van grond aan de pas gebouwde kapel. De plek wordt daar aangeduid als in loco dicto Rosendale: op de plaats genaamd Rosendale. Dat is het beginpunt van alles wat er later over de naam is gezegd. In dezelfde periode werd het dorp trouwens ook Haviksdonk genoemd, wat laat zien dat namen in die eeuwen nog niet vastlagen.

En vastliggen deden ze inderdaad niet. In een aardrijkskundig woordenboek uit 1849 merkte Van der Aa op dat hij zestien verschillende schrijfwijzen van de naam kende, en hij vermoedde dat je dat bij geen andere plaats zo vaak tegenkomt. Rosendale, Roesendael, Rozendaal, Roosendaal: het hing af van de klerk, de eeuw en het dialect. Dat is geen slordigheid maar normaal voor een tijd waarin spelling nog geen officiële regels had en de uitspraak belangrijker was dan het papier.

Over de betekenis bestaan twee richtingen. De eerste neemt de naam letterlijk en verbindt de roos met de Heilige Maria, aan wie de eerste kapel in Roosendaal was gewijd. In de middeleeuwen werd Maria vaak in bloemen uitgedrukt: de witte lelie stond voor zuiverheid, de roos als rosa mystica voor volmaaktheid. Een dal der rozen is in die uitleg geen landschapsbeschrijving maar een religieus beeld, een naam die bij de kapel hoort en niet bij de grond.

De tweede richting kijkt naar het landschap en komt uit bij riet in plaats van rozen. Dezelfde klank duikt in meerdere plaatsnamen op, en daar wordt een ontwikkeling uit Roesendael voorgesteld, met de betekenis van een rietdal. Voor een gebied dat bestond uit vochtig, laaggelegen land tussen beken en veen is dat geen vreemde gedachte. Riet groeit waar het nat is, en nat was het hier.

Er is nog een derde observatie die het verhaal verder nuanceert. In een studie uit 1965 werd betoogd dat de oudste geschiedenis van Roosendaal het niet aannemelijk maakt dat we hier met een oud toponiem te maken hebben: de naam lijkt eerder jong, een soort modenaam uit de dertiende eeuw. Dat zou betekenen dat de naam niet is overgeleverd door boeren die hier al eeuwen zaten, maar is gekozen in de periode dat de kapel werd gebouwd en de plek voor het eerst op papier moest.

Welke uitleg je ook aanhangt, het praktische gevolg is hetzelfde. De naam is ouder dan de stad. In 1268 was er geen stad, maar een kapel en een paar buurtschappen op hogere zandgrond. De naam kwam eerst, de parochie volgde in 1510, de haven in 1451, het spoor pas in 1854. Een naam kan dus eeuwen vooruitlopen op de plek waar hij bij hoort.

Wat ons betreft mag het dal der rozen gewoon blijven staan. Niet omdat het bewezen is, maar omdat de twijfel het verhaal interessanter maakt dan de zekerheid. Een stad die zelf niet precies weet of ze naar een bloem of naar riet is vernoemd, heeft in ieder geval een naam waar nog over te praten valt.