Er is een eenvoudige manier om te zien waar een oude plaats is begonnen: zoek de hoogste toren. In Roosendaal is dat de toren van de Sint-Janskerk aan de Markt, en die wijst niet alleen naar boven maar ook naar het verleden. De kern van die toren is namelijk veel ouder dan de kerk die eraan vastzit.

Het begin lag bij de kapel van 1268, gebouwd omdat de bewoners van de buurtschappen Langdonk, Hulsdonk en Kalsdonk de tocht naar de kerk in Nispen te lastig vonden. In het derde kwart van de vijftiende eeuw werd die kapel vervangen door een echte kerk, en in 1510 werd ze verheven tot zelfstandige parochiekerk, gewijd aan Sint-Jan. Het patronaatsrecht lag, net als in Nispen, bij de abdij van Tongerlo. Dat is geen detail: tot 1971 leverden de norbertijnen van Tongerlo priesters aan de parochie, en pas in 1979 werd ze formeel overgedragen aan het bisdom Breda.

De eeuwen daarna waren weinig vriendelijk voor het gebouw. In het laatste kwart van de zestiende eeuw, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, werd de kerk meerdere keren zwaar beschadigd door brand en plundering. In 1648 werd ze door de protestanten in gebruik genomen en moesten de katholieken elders terecht. Ze kerkten eerst in een grenskerk te Steenpaal, net over de grens bij Essen, en kregen na 1672 toestemming een schuurkerk te gebruiken. Pas in 1807 kregen ze hun kerk terug.

Alleen was er toen weinig meer om terug te krijgen. Het gebouw was zo vervallen en voor de groeiende katholieke gemeenschap zo klein, dat besloten werd te slopen en opnieuw te bouwen. Eén onderdeel bleef staan: de toren. De nieuwe kerk werd er simpelweg tegenaan gebouwd. In 1839 werd ze geconsacreerd, naar een ontwerp van de Antwerpse architect J. Franssen, in neoclassicistische stijl en van het type dat we nu een waterstaatskerk noemen.

Die toren is daardoor een gelaagd ding. De kern dateert vermoedelijk uit het laatste kwart van de vijftiende eeuw, in de zestiende eeuw werd hij ommanteld en van een spits voorzien, en in 1839 werd die spits vervangen door een open achtkante koepel. Met 57,1 meter is hij nog altijd het ijkpunt van het centrum. Binnen staat het interieur onder een tongewelf van stucwerk, met drie beuken op pilaren, een hardstenen doopvont, en koperen kandelaars uit de tweede helft van de vijftiende eeuw die in het Rijnland zijn gemaakt. Een aantal barokke heiligenbeelden en de houten zijaltaren komen uit de abdij van Tongerlo.

Lang was de Sint-Jan de enige parochiekerk van Roosendaal. Dat veranderde pas in 1903, toen de Antonius van Paduakerk werd gebouwd, de eerste van een hele reeks: Sint-Cornelius in 1916, Sint-Joseph in 1924, Heilig Hart in 1935, Onze-Lieve-Vrouw-van-Fatima in 1952, Christus Koning in 1957, Heilig Kruis in 1964, Moeder Gods in 1967. De stad groeide, en elke nieuwe wijk kreeg haar eigen kerk. Van die reeks is inmiddels een groot deel gesloopt of herbestemd.

Ook de Sint-Jan zelf is dat lot niet ontlopen. In 2001 werd de kerk aan de eredienst onttrokken en verbouwd tot cultureel centrum. De toren, de kerk en de pastorie zijn rijksmonument. Dat is in zekere zin een logische uitkomst: het gebouw is al eeuwen in gebruik voor steeds iets anders, afhankelijk van wie er aan de macht was en wat de stad op dat moment nodig had.

Wat overblijft is de plek. De Markt is het oudste punt van Roosendaal, de toren staat er nog en is van ver te zien. Wie er onderdoor loopt, loopt langs een stuk vijftiende-eeuws muurwerk dat oorlogen, branden en eigendomswissels heeft overleefd, en dat is in een stad die vooral uit niewere wijken bestaat niet weinig.