Er zijn weinig jaartallen die zo bepalend zijn voor een stad als 1854 voor Roosendaal. In dat jaar reed de eerste trein binnen en opende het station. Vanaf dat moment was Roosendaal geen regionaal dorp meer met een haven, maar een doorgang tussen twee landen.
Het bijzondere is de richting waaruit het spoor kwam. De lijn Antwerpen naar Lage Zwaluwe werd aangelegd door een Belgische maatschappij, waardoor Roosendaal eerder met België verbonden was dan met de bestaande spoorlijnen in Nederland. Buiten de steden in het westen en midden van het land hoorde Roosendaal daarmee bij de eerste plaatsen met een spoorverbinding, en het was de eerste stad van Noord-Brabant met een station.
Daarna ging het snel. In 1855 kwamen de verbindingen naar Breda en Moerdijk, in 1863 die met Bergen op Zoom, en tussen 1868 en 1872 werd de Zeeuwse Lijn doorgetrokken naar Vlissingen. De lijn naar Moerdijk werd in 1872 verlengd naar Dordrecht en Rotterdam. Roosendaal was daarmee geen eindpunt maar een knooppunt in het zuidwesten van Nederland.
Een open grens bestond nog niet, en dat is precies wat het station zo zwaar maakte. Nadat Roosendaal in 1854 werd aangewezen als kantoor voor goederen die over de spoorweg Antwerpen naar Rotterdam in- en uitgingen, werd vrij snel begonnen met de bouw van vaste douane-inrichtingen. Douanekantoren en expeditiebedrijven vestigden zich in de buurt van het grensstation. Dat betekende werk, en niet een beetje: wegen, loodsen, administratie, controle, overslag.
Om die groei op te vangen werd het station in 1907 verplaatst naar het noordoosten, ter hoogte van de Brugstraat, en vervangen door het huidige gebouw, ontworpen door Daniël Knuttel en George van Heukelom. Knuttel liet zich voor de gevel inspireren door de Keizerpalts in Goslar. Binnen waren vier wachtkamers, waaronder een koninklijke, en een visitatiehal, verbonden door een lange passage. Naast het station kwamen een locomotievenloods, een seinhuis, een seinbrug en een douaneloods. Die locomotievenloods bestaat nog als beschermd monument.
Het spoor bracht ook gevaar. In de Tweede Wereldoorlog stond bovenop het stationsgebouw een geschutskoepel, met Duitse militairen op zolder die bij een luchtaanval direct het dak op konden. Op 31 mei 1944 werd de omgeving van het station gebombardeerd, en op 14 september 1944 werd bij een bombardement de volledige stationshal en een deel van de oostvleugel verwoest. Na de oorlog, in 1949, is niet gekozen voor herbouw naar het oude beeld, maar voor een kleinere nieuwe hal onder leiding van architect Sybold van Ravesteyn.
Het spoor veranderde ook de industrie. Vanaf 1865 kwam de industrialisatie op gang en verdubbelde de bevolking van 6.501 in 1851 naar 13.720 in 1899. Suikerfabrieken aan de Havendijk, een stijfselfabriek, later de tabaksindustrie: fabrieken gaan daar staan waar aan- en afvoer makkelijk is, en dat was hier het geval.
Inmiddels is de rol van grensstation kleiner geworden. Sinds de hogesnelheidslijn eind 2012 volledig in gebruik kwam, heeft Roosendaal aan belang ingeboet, en de Beneluxtrein verdween in 2018. Wat bleef is de stoptrein naar Antwerpen en de functie als overstappunt tussen België en Zeeland of West-Brabant. Minder spectaculair dan in 1907, maar het principe is hetzelfde: Roosendaal is de plek waar je overstapt.
