Als je wilt weten waar mensen in een stad hun geld verdienden, moet je kijken naar wat er gebouwd werd en wat er weer verdween. In Roosendaal is dat een lange lijst: brouwerijen, leerlooierijen, suiker, stijfsel, tabak, textiel, lucifers, snoep, borstels, glas en uiteindelijk vooral loodsen. Elke generatie werkte in iets anders.
Begin negentiende eeuw was het klein en ambachtelijk. In 1816 telde Roosendaal twee bierbrouwerijen, een bierazijnbrouwerij, een hoedenfabriek, zeven leerlooierijen, twee messenmakerijen, een olieslagerij, twee windkorenmolens en een waterkorenmolen. Van industrie van enige betekenis was nog geen sprake, en er heerste in die jaren grote armoede.
Het spoor van 1854 veranderde dat. Vanaf 1865 kwam de industrialisatie op gang. Tussen 1865 en 1870 werden aan de Havendijk drie suikerfabrieken gesticht, in 1870 volgde de stijfselfabriek. Vanaf 1892 groeide de tabaksindustrie, met als bekendste naam KaVeeWee, in 1897 opgericht door Karel van Wely. In 1900 werkten er 130 mensen in de tabak, in 1930 had KaVeeWee al 750 werknemers en in 1939 duizend. Tot 1947 was het de grootste werkgever van Roosendaal. Daarna liep het snel terug en in 1972 sloot de fabriek.
Daarnaast was er een hele reeks fabrieken die je nu alleen nog aan straatnamen en verhalen herkent. Tricotagefabrieken aan de Nispenseweg, de Nieuwstraat en de Bredaseweg, confectie aan de Zwaanhoefstraat, machinefabrieken aan de Schotsbossenstraat, de Spoorstraat en de Kade, een koperslagerij, een schoolmeubelfabriek, een rubberfabriek aan de Ettenseweg die zolen, hakken en stalmatten maakte. In 1916 begon er zelfs een luciferfabriek, die in 1920 werd opgekocht en uiteindelijk sloot.
Twee namen bleven hangen bij het grote publiek. Red Band werd in 1928 opgericht in de leegstaande luciferfabriek aan de Spoorstraat, met vijfentwintig werknemers, en maakt nu als onderdeel van een groter concern nog steeds snoep en drop in Roosendaal. En de kandijfabriek van de gebroeders Van Gilse, in 1882 opgericht, bestaat nog altijd. Dat is voor een industriestad opmerkelijk: twee bedrijven die het hele traject van negentiende-eeuwse nijverheid tot nu hebben uitgezeten.
De naoorlogse jaren brachten de grote werkgevers. In 1946 startte Philips een vestiging aan de Zwaanhoefstraat, waar glas en tl-buizen werden gemaakt. In 1975 werkten daar vijftienhonderd mensen. De fabriek is gesloten en gesloopt, en alleen de schoorsteen van de glasoven is bewaard en met speciaal transport verplaatst. Liga opende in 1953 een fabriek voor kindervoeding, die in 1995 weer dichtging.
Wat daarna kwam, staat vooral langs de invalswegen. Door de ligging aan de A17 en A58 en tussen de havens van Rotterdam, Antwerpen, Terneuzen en Vlissingen vestigden zich hier transport- en logistieke bedrijven. Borchwerf groeide uit tot een van de grootste bedrijventerreinen van Noord-Brabant met honderden bedrijven, en er kwamen distributiecentra van grote ketens. Sinds 1970 werd Roosendaal daarnaast steeds meer een commercieel en dienstencentrum, met een detailhandel die opbloeide: ruim honderdtwintig modewinkels, winkelcentra in het centrum en sinds 2006 het outletcentrum aan de westkant.
De rode draad is niet een product maar een positie. Roosendaal heeft nooit zijn geld verdiend aan iets wat alleen hier lag, maar altijd aan het feit dat er iets langskwam: turf over het water, goederen over het spoor, vracht over de weg, en nu kopers uit de regio en over de grens. Het werk veranderde telkens van vorm, de reden ervoor bleef hetzelfde.
